Ngày 8 tháng 10, Mã Đức Hưng đăng bài cho rằng cái giá và học phí của ba trận thua liên tiếp như thế này của đội tuyển Trung Quốc hơi đắt. Hậu quả mang lại cho đội Trung Quốc và bóng đá Trung Quốc có thể khá nghiêm trọng! Với HLV trưởng Thiệu Giai Nhất và ban huấn luyện của ông, bài học hơi lớn, nhưng không nên chỉ là Thiệu Giai Nhất và ban của ông.

1. Cái giá của ba trận thua liên tiếp quá nặng

Sau khi đội tuyển quốc gia thua New Zealand 0-3 và thua Palestine 0-5, nếu không có việc đội Asian Games lứa 2003 của Trung Quốc đánh bại Uzbekistan ở trận tranh hạng ba, hạng tư bóng đá nam Asian Games và giành một huy chương đồng, e rằng môi trường dư luận quanh các đội chữ quốc của bóng đá nam Trung Quốc còn tệ hơn. May là một tấm huy chương đồng Asian Games sau 28 năm đã phần nào làm loãng những thất bại thảm hại ấy. Ai cũng tin chắc trận cuối gặp Tajikistan, đội tuyển quốc gia thế nào cũng sẽ cố tránh ba trận thua liên tiếp. Dù chỉ một trận hòa cũng có thể làm dịu tình hình hiện tại, nhưng kết quả cuối cùng vẫn là thua 0-1, dẫn tới ba trận thua liên tiếp. Hai thẻ vàng thành một thẻ đỏ của Vi Thế Hào sau trận cũng không tránh khỏi một lần nữa trở thành tâm điểm.

Đây là một "bài thi" đau đớn chưa từng có! Từ khi bước vào thế kỷ 21, dù lần này không phải lần đầu bóng đá nam Trung Quốc thua ba trận giao hữu liên tiếp, thậm chí thời Lippi còn có bốn trận thua liên tiếp: giao hữu tháng 11 năm 2017 thua Serbia 0-2, thua thảm Colombia 0-4, rồi China Cup tháng 3 năm 2018 thua thảm Wales 0-6, thua Cộng hòa Séc 1-4. Nhưng trong khoảng đó, đội Trung Quốc đã tham dự Cúp Đông Á tổ chức tại Nhật Bản tháng 12 năm 2017, và từng hòa Hàn Quốc cùng Triều Tiên. Tình hình khác với lần này, khi bốn trận giao hữu cấp A được chơi liên tiếp tại Trùng Khánh.

Lần đầu tiên, cũng là lần duy nhất trước đây đội tuyển bóng đá nam gặp ba trận thua giao hữu liên tiếp, là vào tháng 6 năm 2013 thời Camacho. Họ lần lượt thua Uzbekistan 1-2, thua Hà Lan 0-2, thua thảm Thái Lan 1-5. Cũng chính sau thảm họa nhục nhã ngày 15 tháng 6, Camacho buồn bã ra đi. Đợt giao hữu ba trận thua liên tiếp năm nay có số bàn thua giống hệt năm 2013, đều là 9 bàn. Nhưng năm 2013 còn ghi được 2 bàn, lần này thì không ghi nổi một bàn. Số liệu còn thảm hơn, màn trình diễn dường như cũng tệ hơn. Huống hồ thua Palestine và thua Tajikistan đều là lần đầu trong lịch sử đội tuyển quốc gia Trung Quốc.

Kết quả trực tiếp của ba trận thua liên tiếp là: ý tưởng và kế hoạch vốn mong giành thêm điểm kỹ thuật xếp hạng FIFA, nâng thứ hạng, không những toàn bộ đổ bể, mà điểm kỹ thuật đội tuyển quốc gia trong bảng mới nhất của FIFA còn giảm từ 1254,81 xuống 1241,90. Thứ hạng cũng từ hạng 91 thế giới, hạng 13 châu Á trượt tiếp xuống hạng 96 thế giới, hạng 15 châu Á. Palestine và Thái Lan đều vượt Trung Quốc trong cửa sổ này. Hạng 96 thế giới đã là thứ hạng tệ nhất trong 10 năm trở lại đây, kể từ tháng 3 năm 2016, khi đó cũng là hạng 96 thế giới. Thứ hạng như vậy đặt đội Trung Quốc vào tình thế cực kỳ nguy hiểm. Theo kế hoạch AFC dự thảo, ngày 15 tháng 12 năm nay sẽ diễn ra lễ bốc thăm chia bảng giai đoạn một và giai đoạn hai vòng loại khu vực châu Á World Cup 2030. Nếu trong cửa sổ thi đấu đội tuyển quốc gia do FIFA chỉ định vào tháng 11 tiếp tục không thắng được, Bahrain, Việt Nam và Tajikistan ngay sau lưng Trung Quốc đều có thể tiếp tục giành điểm và vượt Trung Quốc. Thứ hạng Trung Quốc sẽ rơi khỏi top 18 châu Á. Điều đó có nghĩa ở vòng 36 đội giai đoạn hai vòng loại World Cup lần tới, đội Trung Quốc rất có thể trực tiếp thành đội hạt giống nhóm ba, và độ khó để đi tiếp vào vòng 18 đội giai đoạn ba sẽ tăng thêm.

Giả sử không lọt vào vòng 18 đội, điều đó có nghĩa trong "Nations League châu Á" sắp được lập, đội Trung Quốc thậm chí không có tư cách tham dự giải hạng nhất (Tier 1). Hơn nữa, ngày 6 tháng 10, AFC đã họp từ xa qua video. Trưởng bộ phận thi đấu của các hiệp hội thành viên trực thuộc cùng nhân sự liên quan đều tham dự, chuyên bàn về Nations League châu Á. Bản phác thảo ba hạng giải của Nations League châu Á từng lan trên mạng về cơ bản là đáng tin. Tuy cuộc họp lần này chưa đưa ra cách nói rõ ràng, bản phác thảo ấy thực ra khá "không thân thiện" với đội Trung Quốc và bóng đá Trung Quốc.

Vì vậy, cách nói "hậu quả khá nghiêm trọng" tuyệt đối không phải cố làm ra vẻ bí hiểm hay nói quá để hù dọa. Những điều nêu trên thật sự có thể thành hiện thực! Đến lúc đó, đội Trung Quốc thậm chí không có tư cách tham dự vòng loại khu vực châu Á World Cup 2034, càng không cần bàn đến việc tranh vé dự World Cup.

2. Đằng sau ba trận thua liên tiếp của đội tuyển Trung Quốc

Phải thừa nhận: ba trận thua liên tiếp của đội tuyển Trung Quốc trong các trận giao hữu tại Trùng Khánh lần này quả thực có nguyên nhân khách quan, đặc biệt ảnh hưởng do lực lượng nghiêm trọng thiếu người là rất lớn. Nếu nhìn kết quả ba trận thua mà bỏ qua nền tảng thực tế là lực lượng nghiêm trọng không đủ người, thì dù từ góc nào cũng không công bằng.

Bao năm nay, kỳ Asian Games bốn năm một lần trùng khít cửa sổ thi đấu quốc tế do FIFA chỉ định. Dù trong lịch sử đội tuyển quốc gia hay lịch sử Asian Games, đây vẫn là lần đầu. Phải nói, trong lúc bóng đá Trung Quốc vẫn đang ở đáy và bắt đầu leo dốc, HLV trưởng Thiệu Giai Nhất cùng đội tuyển bóng đá nam đã nhượng bộ và hy sinh rất lớn, và càng rõ rủi ro cùng áp lực khổng lồ mà sự "nhượng bộ" này có thể mang lại (ghi chú: Thiệu Giai Nhất và đội tuyển quốc gia hiện tại đã chìm sâu trong rủi ro và sức ép ấy). Nhưng về lựa chọn nhân sự, Thiệu Giai Nhất và đội tuyển quốc gia vẫn ưu tiên nhường cho Antonio và đội Asian Games. Khoảng một nửa cầu thủ đội tuyển theo đội Asian Games thi đấu.

Khi chúng ta bất mãn với màn trình diễn của đội tuyển Trung Quốc, thất vọng gấp bội, thậm chí mở cuộc chỉ trích toàn diện, trước hết cần thừa nhận một điểm: nhìn khắp bóng đá thế giới, gần như không có nơi thứ hai giống bóng đá Trung Quốc, nơi tồn tại tình trạng "đội tuyển quốc gia nhường đường cho các đội chữ quốc lứa tuổi thấp hơn". Bóng đá thế giới về cơ bản chỉ có tình trạng "đội lứa tuổi thấp để đội tuyển quốc gia cấp cao hơn được ưu tiên chọn người". Hơn nữa, chỉ khi người Trung Quốc làm HLV đội tuyển quốc gia mới không so đo vinh nhục cá nhân, vì người làm bóng đá Trung Quốc biết rõ bóng đá Trung Quốc lúc này cần gì, và đưa ra lựa chọn theo cục diện chung.

Hễ HLV trưởng là người nước ngoài thì về cơ bản không thể xảy ra tình huống như vậy. Phóng viên theo bóng đá Trung Quốc nam chinh bắc chiến hơn ba mươi năm, đã tận mắt quá nhiều cảnh tương tự. Từ Houghton lúc đầu đến ông thầy ngoại áp chót trước Thiệu Giai Nhất là Jankovic, trong đó có cả những HLV hàng hiệu thế giới như Lippi, mọi HLV ngoại đều từng tranh cãi với cấp trên về việc đội tuyển quốc gia phải "nhường đường" cho đội chữ quốc cấp thấp hơn. Người ngoại luôn không hiểu vì sao, thậm chí từ sớm đã lợi dụng dư luận và mạng để khuếch đại. Chỉ riêng lần này, việc "nhường người" lại yên ắng đến vậy. Vì thế, sau ba trận thua này mà bắt đầu phủ nhận mọi thứ của đội tuyển quốc gia, e rằng không công bằng với Thiệu Giai Nhất. Huống hồ trong bể nhân tài bóng đá Trung Quốc hiện nay có thể chọn, chỉ có ngần ấy người.

Đứng ở góc của Thiệu Giai Nhất, từ đầu năm đến nay đội tuyển quốc gia tập trung hai đợt vào tháng 3 và tháng 6. Dù có vài gương mặt mới, hạt nhân nhân sự và khung cơ bản vẫn còn, màn trình diễn ở các trận giao hữu cũng tạm ổn. Thiệu Giai Nhất có lẽ tự cảm thấy trong lòng đã có chỗ dựa, nhưng ai ngờ thực tế lại vô tình và tàn khốc đến vậy. Đối chiếu danh sách đội tuyển tham gia đợt tập trung đầu tháng 6 năm nay, ít nhất 8 người đã theo đội dự Asian Games. Từ thủ môn Lý Hạo đến trung vệ Chu Thần Kiệt và Lưu Hạo Phàm, đến hai biên Mao Vĩ Kiệt và Dương Hy, rồi đến hàng công Vương Ngọc Đống và Trương Ngọc Ninh, gần như chính là xương sống hạt nhân và khung trụ cột của đội tuyển quốc gia hiện nay.

Cũng dễ hiểu, trong vòng bảng Asian Games từng có phóng viên Nhật Bản ở họp báo sau trận hỏi Antonio: "Người ta nói sức mạnh tổng thể của đội Trung Quốc (Asian Games) đang ở đây (Nhật Bản) mạnh hơn đội tuyển quốc gia Trung Quốc đang ở trong nước. Ông đánh giá cách nói này thế nào?" Đương nhiên Antonio từ chối khéo, không trả lời. Đây dù chỉ là một đoạn nhỏ, nhưng từ một phía đã chứng minh một điểm: lần "nhường người" này của đội tuyển Trung Quốc gần như đụng đến gân cốt.

Ba trận thua liên tiếp là điều không ai muốn. Nhưng thất bại thảm hại khiến mọi phía đều chịu ảnh hưởng và đòn nặng, từ niềm tin đến sĩ khí, thậm chí ở mức lớn sẽ trực tiếp ảnh hưởng Asian Cup tháng 1 năm sau. Vì vậy, nói về trách nhiệm, với tư cách HLV trưởng, Thiệu Giai Nhất chắc chắn phải gánh trước. Đặc biệt 30 người được triệu tập lần này là do ý của chính HLV trưởng quyết định. Qua đợt tập trung và giao hữu lần này, một lần nữa có thêm bằng chứng: không ít người căn bản không có thực lực và trình độ của đội tuyển quốc gia.

Tiếp theo, làm sao thoát khỏi lẽ thường tình nghĩa cố hữu của bóng đá Trung Quốc? Đây mới thực sự là bài kiểm tra với HLV Thiệu Giai Nhất.

3. Thử thách của cửa sổ hợp nhất đầu tiên

Ngoài tình huống chưa từng có là Asian Games trùng khít cửa sổ thi đấu quốc tế, khiến việc điều người nghiêm trọng không đủ quân số, thực ra còn một tình huống khách quan đặc biệt nữa. Cửa sổ thi đấu quốc tế dài 16 ngày, từ ngày 21 tháng 9 đến ngày 6 tháng 10 lần này, là lần đầu tiên sau khi FIFA cải cách toàn diện lịch thi đấu và gộp hai cửa sổ tháng 9 với tháng 10 mỗi năm. Làm sao tận dụng tốt hơn cửa sổ này? Có nên dùng hết cả bốn ngày thi đấu hay không? Đề bài hoàn toàn mới này đều cần được thực tiễn, mày mò và tổng kết, để hình thành cách ứng phó hợp lý hơn.

Với người xem cho vui thì: "Chẳng phải cầu thủ lên đội tuyển đá một trận thôi sao, có gì nhiều tình huống khách quan đến thế?" "Đá ba trận với đá bốn trận khác gì? Chẳng phải đều thua sao?" Nhưng đó chỉ là xả cảm xúc. Nó khác hẳn với việc sắp xếp khoa học, hợp lý, bám đúng quy luật cơ bản của bóng đá. Đó là hai tầng vấn đề khác nhau.

Ví như sau khi cửa sổ quốc tế lần này bắt đầu, liên tục có tiếng phản đối từ bóng đá châu Âu. HLV đội Hà Lan Xavi, HLV đội Tây Ban Nha De la Fuente, HLV đội Anh Tuchel, HLV đội Na Uy Solbakken, tất cả đều đứng ra chỉ trích thay đổi này của FIFA. Ý ban đầu của FIFA là hy vọng dành thêm thời gian cho các câu lạc bộ, để cầu thủ bớt di chuyển và bớt rủi ro. Nhưng thực tế lại là thể thức mới dồn mật độ trận, việc đi lại và áp lực vào mức rất dày, dẫn tới hàng loạt chấn thương, nên mới có nhiều tiếng phản đối.

Trong phạm vi châu Á, ngoài Hàn Quốc và Nhật Bản đều xếp bốn trận giao hữu, các đội dự World Cup như Australia và Jordan chỉ xếp hai trận giao hữu; Uzbekistan xếp ba trận. Các đội vùng Vịnh như Saudi Arabia, Qatar và Iraq thì vì tham dự Gulf Cup hai năm một lần, nhiều nhất là 5 trận, ít nhất là 3 trận, tình hình mỗi đội một khác. Còn các đội Đông Nam Á, vì tham dự cúp ASEAN do FIFA tổ chức, ngoài bốn đội dẫn đầu mỗi đội đá bốn trận, các đội không đi tiếp đều chỉ có ba trận. Trong khi các đối thủ cùng bảng với Trung Quốc ở Asian Cup năm sau là Iran, Kyrgyzstan và Syria đều xếp hai trận, chỉ đội Trung Quốc xếp 4 trận giao hữu.

Vì vậy đây mới là điều đội Trung Quốc cần tiếp tục tìm hiểu. Nhất là trước kết quả ba trận thua liên tiếp, nếu đơn giản quy về "HLV không được", "cầu thủ không nỗ lực, không chịu chiến", e rằng chỉ đẩy bóng đá Trung Quốc vào một ngộ nhận khác.

Nói thẳng, cửa sổ tương đối dài này vốn là một lợi thế hiếm có, vì bóng đá Trung Quốc, thậm chí các nhà quản lý cấp cao của thể thao Trung Quốc, vẫn thích "tập trung dài ngày", và lịch giải trong nước cũng cố ý nhường thời gian. Giải Super League Trung Quốc bước vào kỳ nghỉ từ ngày 6 tháng 9, đội tuyển Trung Quốc tập kết ngày 12 tháng 9, và trước trận đầu ngày 24 tháng 9 có 12 ngày chuẩn bị. Đây là khái niệm gì? Với các đội tuyển châu Âu thì khá xa xỉ. Trước trận đầu, đội châu Âu có khi chỉ có hai ba ngày tập trọn vẹn. Còn đội Trung Quốc trong khoảng thời gian này, về lý thuyết có thể hoàn thành một quy trình chuẩn bị đầy đủ: hồi phục, tập thể lực, nhồi chiến thuật, đấu tập theo nhóm, tập có địa chỉ, rồi bốn trận kiểm tra thực chiến.

Với một HLV như Thiệu Giai Nhất, giai đoạn này đang cải tạo đội tuyển quốc gia lại dùng rất nhiều tân binh, thì đương nhiên là điều cầu còn không được. Phải biết, trong hai đợt tập trung tháng 3 và tháng 6 năm nay, Thiệu Giai Nhất nhiều lần nhắc "thời gian tập không đủ": nếu thêm vài buổi tập, thậm chí chỉ thêm một buổi, tình hình có thể đã hoàn toàn khác. Nếu đội Trung Quốc giống đội châu Âu, lần này vẫn chỉ có ba bốn ngày tập rồi thua liên tiếp 0-3, 0-5, 0-1, vẫn có thể giải thích cục bộ là chưa đủ ăn ý. Nhưng lần này rõ ràng không phải vậy.

Vì vậy, trước ba trận thua liên tiếp, cá nhân cho rằng điều thực sự cần suy nghĩ và tổng kết là: một đợt tập trung khá dài như vậy, vì sao không chuyển hóa thành nội dung và kết quả mong muốn? Vì sao tập trung dài đến thế mà vẫn không xây được hệ thống phòng ngự ổn định, cách chuyển trạng thái công thủ và nhịp trận cơ bản? Nếu chỉ nhấn mạnh rằng hơn một nửa cầu thủ đội tuyển sang hỗ trợ đội Asian Games, tân binh quá nhiều, cần cọ xát, thì e khó thuyết phục.

Trong đợt tập trung khá dài lần này, khi gặp New Zealand, đội tuyển Trung Quốc xoay 7 vị trí đá chính so với trận trước. Gặp Palestine, đội hình xuất phát lại tiếp tục xoay nhiều. Gặp Tajikistan thì điều chỉnh thêm 5 người và chuyển sang đá 5-4-1. Thực ra ở đây xuất hiện một mâu thuẫn: cửa sổ rất dài, nhưng đội cứ thử người; trận thì nhiều, nhưng số trận thực sự dùng để xây khung trụ cột hoặc khung gần trụ cột lại không đủ. Đương nhiên, hơn một nửa trụ cột được điều sang đội Asian Games quả thực có ảnh hưởng. Nhưng sau này ai dám bảo đảm sẽ không tái diễn cảnh sáu bảy người cùng lúc không thể ra sân vì chấn thương và thẻ phạt? Đến lúc đó đội tuyển Trung Quốc phải làm sao?

Vì vậy, trước một cửa sổ siêu dài như thế, không chỉ khi Thiệu Giai Nhất làm HLV trưởng đội tuyển bóng đá nam Trung Quốc, mà cả khi người khác, dù HLV nội hay HLV ngoại cầm quân, làm sao tận dụng tốt hơn và tối đa hóa hiệu quả? Điều này rõ ràng rất đáng được nghiên cứu thêm.

Đổi một góc khác. FIFA quy định cửa sổ siêu dài này tối đa có thể xếp 4 trận cấp A quốc tế, nhưng không bắt buộc phải là 4 trận. Dù là nhà quản lý bóng đá Trung Quốc, người phụ trách khai thác thương mại, hay bản thân đội bóng, đều dễ nảy ra một cách nghĩ: cửa sổ quốc tế dài thế này, hiếm khi được đá bốn trận, thì nhất định phải cố xếp đủ bốn trận.

Nhưng từ góc HLV và đội bóng, điều thực sự cần cân nhắc là: đá liền bốn trận, đến khi trận thứ ba kết thúc, cầu thủ chắc chắn đã bước vào giai đoạn mệt. Giá trị rèn luyện của trận thứ tư có cao hơn giá trị hồi phục và tập luyện hay không? Hơn nữa còn phải tính đến việc cầu thủ sắp trở lại câu lạc bộ để chuẩn bị cho giải đấu sắp đá lại.

Khoảng cách các trận của đội Trung Quốc lần này như sau: từ ngày 24 đến ngày 27 tháng 9, cách 3 ngày; từ ngày 27 tháng 9 đến ngày 2 tháng 10, cách 5 ngày; từ ngày 2 đến ngày 6 tháng 10, cách 4 ngày. Nếu là một đội đã chín, nhịp này không thành vấn đề, và đội cũng có ý triển khai theo nhịp vòng bảng Asian Cup trong tương lai. Nhưng với đội Trung Quốc hiện đang khảo sát tân binh trên diện rộng và dựng lại hệ thống, 4 trận thực chất đã ép thời gian và hiệu quả tập ở đoạn giữa và đoạn sau. Ví dụ đơn giản nhất: ở trận cuối gặp Tajikistan, đội Trung Quốc dùng sơ đồ 5-4-1. Người xem cho vui sẽ cho rằng HLV Thiệu bị bên ngoài dắt mũi, thậm chí lấy đó để chế giễu HLV Thiệu Giai Nhất. Nhưng điều thực sự cần hỏi là: hai ba buổi tập trong chu kỳ trận đấu liệu có đủ để cả đội hoàn thành sự chuyển đổi chiến thuật như vậy? Từ đó có thể suy ra một luận điểm: thứ quý nhất trong cửa sổ siêu dài này, tức thời gian tập, lại bị các trận liên tiếp nuốt mất.

Tóm tắt

Không ai muốn ba trận thua liên tiếp. Nhưng từ góc xây dựng lâu dài của đội tuyển quốc gia, cá nhân cho rằng trải qua một bước lùi ngắn như vậy chưa chắc đã không phải chuyện tốt. Và chúng ta cũng không nên chỉ đơn giản nghĩ đến câu hỏi có nên để Thiệu Giai Nhất ra đi hay không. Đặc biệt là những điều đã nói ở trên: một nửa cầu thủ hạt nhân sang hỗ trợ đội Asian Games, và lần đầu trong lịch sử đối mặt một cửa sổ dài đến vậy. Với tư cách HLV đội tuyển quốc gia, trong đợt tập trung này Thiệu Giai Nhất chắc chắn có những vấn đề hoặc tình huống bản thân ông cần sửa. Nhưng càng nên tin rằng Thiệu Giai Nhất và ban của ông sẽ không vì thế mà chìm hẳn.

Với bóng đá Trung Quốc ở giai đoạn hiện nay, người dùng được chỉ có ngần ấy. Đứng ở vị trí HLV đội tuyển quốc gia, xây đội tuyển đương nhiên là muốn mở rộng "bể nhân tài". Việc Thiệu Giai Nhất lần này chọn nhiều gương mặt mới đã nói rõ điều đó, và bốn trận liên tục xoay vòng diện rộng cũng là để khảo sát thêm cầu thủ. Nhưng nhìn từ phát triển dài hạn lại nảy ra một vấn đề rất lớn: mỗi trận những người bên cạnh đều thay đổi, cầu thủ rất khó hình thành kiểu phối hợp tự động ở tầm đội tuyển quốc gia. Đặc biệt là cặp trung vệ, cặp tiền vệ phòng ngự, rồi đến quan hệ giữa thủ môn và trung vệ, cùng sự bảo vệ của hậu vệ biên. Mấy vị trí hạt nhân này kỵ nhất là thay đổi liên tục. Vì vậy cái nhìn trực quan nhất từ bên ngoài là: "Đội Trung Quốc đang đá cái kiểu gì vậy?", và từ đó rút ra kết luận HLV trưởng căn bản không được.

Ba trận thua liên tiếp đã là sự thật không đổi được. Điều chúng ta cần là nhìn thẳng và tổng kết sâu, toàn diện. Tiếp theo, công tác chuẩn bị của đội tuyển Trung Quốc càng quan trọng và then chốt hơn, bởi đến Asian Cup tại Saudi Arabia chỉ còn chưa đầy ba tháng.